zengezur aras

GİRİŞ:  Birinci Dağlık Karabağ Savaşı sonucunda, anakara Azerbaycan ile Nahçıvan'ın eksklav bölgesi arasındaki doğrudan demir yolu bağlantısı ve yol kesildi. Bu koşullar altında, Ermenistan'ı İran üzerinden bypass ederek, İran sınırına yakın ve Bakü'ye 220 kilometre uzaklıktaki Ardabil eyaletinin kuzeyindeki Bileh Savar kara yolu, anakara Azerbaycan ile Nahçıvan ve Türkiye arasındaki ana geçiş yolu haline geldi. İran'ın 12 Nolu Yolu'nun bir parçası olan bu geçiş , Azerbaycan için stratejik öneme sahiptir. Batı Azerbaycan'ı Bileh Savar-Culfa bölümü üzerinden Nahçıvan'a bağlayan en kısa kara bağlantısıdır.

Ancak, İkinci Karabağ Savaşı'nı sonlandıran 10 Kasım 2020 tarihli üçlü ateşkes anlaşması, "Bölgedeki tüm ekonomik ve ulaşım bağlantıları açılacaktır" ifadesini içererek, otuz yıl sonra bölgenin ulaşım sisteminde, özellikle demiryollarında oluşan tıkanıklıkların ortadan kaldırılacağı beklentilerini doğurdu . Bununla birlikte, Ermenistan ile Azerbaycan arasındaki sürekli sınır gerginlikleri, Dağlık Karabağ'ın kırılgan koşulları ve İran ile Ermenistan'ın Zangezur Koridoru'na yönelik güçlü muhalefeti nedeniyle, ulaşım yollarının yeniden açılması konusunda çok az ilerleme kaydedildi.

Bunun yerine Tahran ve Bakü , 11 Mart 2022'de Azerbaycan'ın Doğu Zangezur Ekonomik Bölgesi'ni İran toprakları üzerinden Nahçıvan'a bağlayan yeni bir demiryolu, otoyol, iletişim ve enerji tedarik hattı kurma konusunda anlaştılar . Ancak, son iki yılda Tahran ve Bakü arasında askeri manevralar, İsrail, Zangezur Koridoru ve Tahran'daki Azerbaycan büyükelçiliğine yapılan saldırı nedeniyle yaşanan gerginlikler nedeniyle bu anlaşma yürürlüğe girmedi.

Ancak, Eylül 2023'te Dağlık Karabağ'ın Azerbaycan güçleri tarafından ele geçirilmesinden sonra, İran ve Azerbaycan, 9 Ekim 2023'te Batı Azerbaycan'ı İran üzerinden Nahçıvan'a bağlayan bir transit güzergah üzerinde anlaştılar . Azerbaycan Başbakan Yardımcısı Şahin Mustafayev ve İran Yollar ve Şehircilik Bakanı Mehrdad Bazrpash, iki ülkeyi Aras Nehri üzerinden birbirine bağlayacak bir köprünün temel atma törenine katıldı. 55 kilometrelik bu otoyol ve demir yolu güzergahı, İran'ın Doğu Azerbaycan eyaletinden geçmekte ve Zangilan İlçesi'nin güneybatı köşesindeki Aghband köyünü güney Nahçıvan'daki Ordubad şehrine bağlamaktadır. Otoyolun Ordubad'a ulaşması için Aras Nehri boyunca üç köprü (iki demir yolu, bir yol) daha inşa edilmesi gerekmektedir.

SONUÇLAR:  Tahran ve Bakü arasında kararlaştırılan transit güzergah Aras Koridoru olarak adlandırılıyor. İran, Aras Koridoru'nu, ülkenin Ermenistan ile ortak sınırındaki istikrarsızlık endişelerini de azaltabilecek Zangezur Koridoru'na bir alternatif olarak görüyor. Azerbaycan'dan İran üzerinden Nahçıvan'a bir transit güzergahının inşasına başlanmasının sağlanmasının bir gerekçesi, bunun Azerbaycan'ın Ermenistan üzerinden zorla transit kurma teşvikini azaltacak olmasıdır .

Türkiye ve Azerbaycan'dan konuyla ilgili açıklamalar İran medyasında geniş yer buldu. Nahçıvan ziyaretinin ertesi günü, Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan 25 Eylül'de "Zangezur koridorunu açmak için elimizden geleni yapıyoruz. İran'dan da olumlu sinyaller geliyor. Ermenistan, Zangezur koridorunun açılmasını engellerse, koridorun İran'dan geçmesi mümkün." dedi. Dahası, Azerbaycan Cumhurbaşkanı Yardımcısı Hikmet Hacıyev 25 Ekim'de Politico'ya "Sözde Zangezur Koridoru cazibesini yitirdi: Bunun yerine İran ile yapabiliriz." dedi.

Bu yeni ve sunulmamış pozisyonlar İran'da iki farklı yoruma tabi tutuldu. Birinci bakış açısı, Aras Koridoru'nu İran'ın Zangezur Koridoru'na muhalefetinin ve direnişinin sonucu olarak görüyor. Bu bağlamda, İran'ın resmi ve hükümet perspektifi, Aras Koridoru'nu Azerbaycan ile gerginliği azaltmanın, İran'ın Güney Kafkasya'daki dengeli yaklaşımını sürdürmenin ve 3+3 formatını güçlendirmenin bir yolu olarak görüyor. Öte yandan, bazı İranlı uzmanlar Aras Koridoru'na ihtiyatla ve şüpheyle bakıyor ve Azerbaycan hükümetinin bu koridora yönelik tercihinin geçici ve teknik olduğunu ve öncelikle Ermenistan'ı Zangezur Koridoru konusunda işbirliği yapmaya zorlamayı amaçladığını düşünüyor. Bu bakış açısına göre, Zangezur Koridoru hem Bakü hem de Ankara için tercih edilen seçenek olmaya devam ediyor ve Azerbaycan ile Nahçıvan arasında Ermenistan üzerinden doğrudan kara ve demir yolu bağlantıları kurulduğunda Bakü, Aras Koridoru'ndan çekilecek.

Zangezur koridorunun Azerbaycan tarafındaki demiryolu ve karayolu inşaatı hızla ilerlerken ve 2024 yılı sonuna kadar tamamlanması beklenirken , Azerbaycan ve Türkiye makamlarının son açıklamaları İran'daki bu algıyı güçlendirdi. Azerbaycan Cumhurbaşkanlığı Özel Görevlisi Elçin Emirbayov , 2 Ocak'ta Estonya Kamu Yayıncılığına yaptığı açıklamada, "Ermeni tarafıyla, Nahçıvan'da veya Azerbaycan'ın ana kesiminde yaşayan Azerbaycan vatandaşlarının bu topraklardan engelsiz geçişini sağlamak için sözde Zangezur koridorunun yeniden inşası hakkında görüşmelere başladık" dedi. 7 Ocak'ta Türkiye Ulaştırma Bakanı Abdulkadir Uraloğlu, "Bu koridoru yeri doldurulamaz olarak görüyoruz. Zangezur Koridoru'nun Azerbaycan kısmı (Bakü'den Horadiz'e) tamamlanmaya yaklaşıyor. Koridorun Türkiye bölümünün uzunluğu 224 km. Genel olarak, bu koridorun oluşturulmasının tüm süreci beş yıl sürecek. Yani 2028'e kadar tüm çalışmaları tamamlayacağız" dedi. Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, 10 Ocak'ta Bakü'nün Ermenistan'ın Azerbaycan'ın Nahçıvan eksklavına bir ekstraterritorial koridor açması yönündeki yenilenen taleplerini yineledi. Türk uzman Alperen Aktaş , bu süreç konusunda iyimser ve "Ermenistan ile bir anlaşmaya varılırsa Azerbaycan'ın Nahçıvan'a Ermenistan veya İran üzerinden iki ulaşım alternatifi olacağına" inanıyor.

Ayrıca Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan, 26 Ekim'de Tiflis'te düzenlenen "İpek Yolu" uluslararası konferansında "Barış Kavşağı" projesini duyurdu. Bu projede yer alan dört ilkeye dayanarak, yollar, demiryolları, boru hatları, kablolar ve elektrik hatları dahil olmak üzere altyapı geliştirme yoluyla Ermenistan, Türkiye, Azerbaycan ve İran arasındaki iletişimi artırmayı amaçlıyor . Ermenistan'ın önerdiği ve içeride muhalefetle karşılaşan plan, görünüşte Zangezur Koridoru'ndan vazgeçip Azerbaycan ile Nahçıvan arasındaki transit erişim ve ulaşım için 2020 Karabağ Ateşkes Anlaşması'nın dokuzuncu maddesini yerine getirme girişimi . Dolayısıyla İran ve Ermenistan açısından hem Barış Kavşağı projesi hem de Aras Koridoru, bölgede transit ve ulaşım rotaları açarken Zangezur Koridoru'nun uygulanmasını önleyebilir.

SONUÇLAR:  Tahran ve Bakü 9 Ekim 2023'te Aras Koridoru konusunda bir anlaşma imzalarken, Ermenistan ve Azerbaycan uzun süredir devam eden Dağlık Karabağ sorununun sona ermesinin ardından bir barış antlaşması imzalamak için adımlar atıyor. 7 Aralık'ta iki devlet beklenmedik bir ortak açıklama yayınladı , bu ilk türünde herhangi bir dış arabulucunun imzası yoktu. İki devlet bir barış antlaşması imzalarsa ve toprak bütünlüğünün karşılıklı tanınması ve Ermenistan, Azerbaycan ve Türkiye arasında diplomatik ilişkilerin kurulması gerçekleşirse, Aras Koridoru'nun mevcut avantajları azalacaktır. Ayrıca Azerbaycan, Iğdır'dan Nahçıvan'daki Sederek'e doğalgaz boru hattı ve Kars-Nahçıvan demiryolu gibi çeşitli projelerle İran'a olan transit ve enerji bağımlılığını azaltmayı veya ortadan kaldırmayı hedefliyor . Bu denklemlerin değişmesi ancak Ermenistan'da Paşinyan hükümetinin düşmesi ve Azerbaycan ile barışa ve Türkiye ile ilişkilerin normalleşmesine karşı çıkan milliyetçi ve muhafazakar hareketin Ermenistan'da iktidara gelmesiyle mümkün olabilir.